Het verband tussen slaap en ADHD

pdf
Sandra+en+Denise+200+x+200.jpg
Dat er een verband bestaat tussen slaap en ADHD, weten psychiater Sandra Kooij en onderzoeker Denise Bijlenga, beiden werkzaam bij het Kenniscentrum ADHD bij volwassenen en ouderen van PsyQ Den Haag, al jaren. Daarom gaan ze binnenkort onderzoeken of de symptomen van volwassenen met ADHD verminderen als hun slaapproblemen worden aangepakt en andersom. In dit interview lees je waarom slaapproblemen veel voorkomen bij ADHD'ers.

Problemen met inslapen

Tot wel tachtig procent van de volwassenen met ADHD heeft problemen met inslapen, weet Kooij, die psychiater is, gespecialiseerd in ADHD bij volwassenen en ouderen. Al vroeg in haar carrière ontdekte zij dat de meerderheid van haar patiënten ‘laat’ sliep, gemiddeld pas tussen 01.00 uur en 03.00 uur ’s nachts. “Deze mensen zijn voor die tijd gewoonweg niet moe. Maar als je een baan of kinderen hebt, worden die korte nachten toch wel een chronisch probleem,” concludeert Kooij. “Vaak hebben ze al hun hele leven last van deze slaapproblemen. Dat noemen we een laat chronotype. Dat houdt in: een erfelijke aanleg voor het chronische patroon van laat slapen”.

Verschil in slaapritme tussen ADHD'ers en ADD'ers

De meeste mensen zitten tussen vroeg en laat slapen in, maar ADHD’ers zijn opvallend vaak late slapers. Opvallend genoeg geldt dat niet voor mensen met ADD, een subtype van ADHD. Kooij: “Veel ADD’ers slapen anders. Dat hebben we gemeten door middel van actigrafie, een soort horloges die het rust- en activiteitenpatroon registreren. Het bleek dat mensen met ADD eerder naar bed gingen en langer sliepen dan mensen met ADHD. Desondanks zijn ze overdag vaak moe. Er is dus een verschil in slaapritme tussen de subtypes van ADHD, en dit kan mogelijk ook het verschil in ADHD-symptomen verklaren. Want ADHD’ers zijn heel druk en impulsief, terwijl ADD’ers juist dromerig en besluiteloos zijn, en veel nadenken.”

‘Hyperactiviteit kun je misschien zien als een manier om wakker te blijven’

Hyperactiviteit in relatie tot slaap

Die subtypes verschillen van elkaar, maar ze krijgen ongeveer dezelfde behandeling en medicatie en reageren daar ook goed op. Bijlenga: “Hun slaappatroon zou dat voor een deel kunnen verklaren, want misschien is het wel zo dat je heel erg hyper wordt als je slaap tekort komt. Dat zien we ook bij kleine kinderen: als ze over hun slaap heen zijn, worden ze super druk en zijn ze niet meer te kalmeren. Hyperactiviteit kun je dus misschien ook zien als manier om wakker te blijven. Normaal maakt iemand rond half tien ’s avonds het slaaphormoon melatonine aan in de hersenen, maar uit ons onderzoek blijkt dat ADHD’ers wel anderhalf uur later zijn; bij ADD’ers is dit een half uur”.

Kip of het ei?

Kooij: “We hebben altijd geleerd dat slaapstoornissen bij elke psychiatrische stoornis kunnen voorkomen: bij angst, verslaving, depressie etc. Maar misschien is het dus andersom en worden de stoornissen voorafgegaan door slaapproblemen. We zijn er wel achter dat het elkaar beïnvloedt: als je bijvoorbeeld heel onrustig bent kun je niet slapen, en als je slaaptekort hebt word je onrustig en krijg je concentratieproblemen. Alle reden dus om slaap serieus te nemen, goed in kaart te brengen en systematisch te gaan behandelen in de psychiatrie.”

Diagnose in samenwerking met een slaapkliniek

Deze werkwijze wordt bij het Programma ADHD bij volwassenen en ouderen van PsyQ Den Haag al toegepast. Bij elke intake wordt de Holland Sleep Disorders Questionnaire (HSDQ), een vragenlijst over slaapproblemen, afgenomen. “Daaruit maken we op of iemand mogelijk een slaapstoornis heeft”, legt Bijlenga uit. “Als dat het geval is gaan we direct verder met diagnostiek en behandelen we indien mogelijk zelf de slaapstoornis, tenzij er sprake is van slaapapneu (korte momenten van ademstilstanden tijdens de slaap red.). We werken samen met het Nederlands Slaap Instituut, een slaapkliniek, en we delen onze kennis actief met alle ggz-professionals en met de ADHD-medewerkers binnen PsyQ in Nederland".

Behandelingen van slaapproblemen en ADHD

Het behandelen van slaapproblemen is volgens Kooij goed mogelijk en ook heel belangrijk. “De gevolgen van een verstoord slaap-waakritme zijn enorm, denk aan depressie, obesitas, diabetes, hart- en vaatziekten en mogelijk ook kanker. Dat wil ik proberen te voorkomen door goede voorlichting en aanpassing van het bioritme. Dit kunnen we aan twee kanten beïnvloeden: ’s avonds met melatonine en ’s morgens met lichttherapie. Want licht ’s ochtends is nodig om wakker te worden en de melatonineproductie te stoppen. Beide behandelingen zijn bewezen effectief.”

Het belang van de juiste dosis melatonine

Kooij vervolgt: “We geven aan ADHD’ers die erg uitgeput zijn een relatief hoge dosis (1 tot 3 mg) melatonine een half uur tot een uur voor bedtijd. Een lage dosis (0,5 mg of lager) kan ook. Die geven we eerder op de avond, tussen 18.00 en 20.00 uur ongeveer; elke week één tot anderhalf uur  eerder om het ritme naar voren te schuiven. Bij melatonine is de inname van de juiste dosis op het juiste tijdstip heel belangrijk, en afhankelijk van iemands slaap/waak ritme en gevoeligheid voor melatonine. Je kan het vrij verkrijgen bij de drogist, maar het wordt vaak verkeerd gebruikt waardoor slaapproblemen soms juist kunnen verergeren. Een persoonlijk advies is dus belangrijk”.

Die stipte inname is soms best lastig voor ADHD’ers, die vaak vrij chaotisch zijn. “Onze collega Emma van Andel onderzoekt momenteel onder 51 volwassen patiënten wat de beste behandeling is: een lage dosis melatonine, een placebo of een combinatie van melatonine en lichttherapie”.

Verder onderzoek naar lichtovergevoeligheid van de pupil

Behalve het onderzoek naar de relatie tussen ADHD en slaap, en het onderzoek van Van Andel, wordt momenteel bij het Kenniscentrum ook het ‘EyeADHD’- onderzoek uitgevoerd. Dat onderzoek draait om de lichtovergevoeligheid van de pupil. Kooij: “We ontdekten in de praktijk dat veel mensen met ADHD een zonnebril dragen, ook wanneer het bewolkt is. Als verklaring kregen we vaak te horen: ik kan niet tegen licht. Maar als je dagelijks urenlang een zonnebril draagt, vangen je ogen te weinig licht waardoor je dag-nachtritme verstoord raakt en je brein slaperig wordt. Tijdens dit onderzoek werken we samen met een oogarts, maar we hebben nog geen resultaten binnen. Wat we willen uitvinden is wat er aan de hand is met de pupilrespons op licht bij ADHD, en of die verandert onder invloed van methylfenidaat (wat bijvoorbeeld ook in Ritalin zit, red) of lichttherapie”.

Verbetering van ADHD-zorg

Bijlenga: “De afdeling ADHD is een TOPGGz-afdeling, wat inhoudt dat wij veel onderzoek doen om de zorg voor ADHD verder te verbeteren. In 2010 is de focus al op slaap komen te liggen. De afgelopen tien jaar is er veel resultaat geboekt, maar er is nog veel meer dat we willen weten. Een goede slaap is zó belangrijk; dat moet je niet onderschatten want je ondermijnt bij langdurig slaaptekort je lichamelijke en geestelijke gezondheid.”