Onderzoek naar verslaving als ontwikkelingsstoornis

Door Patricia van Wijngaarden-Cremers, Wim van den Brink en Rutger Jan van der Gaag

Verslaving is lang gezien als een gevolg van zwakte van de wil. Tegenwoordig is het duidelijk bewezen dat verslaving een psychiatrische stoornis is met een neurobiologisch substraat. Het verslaafde individu kan onvoldoende tevredenheid putten uit alledaagse ervaringen en genoegens. Bepaalde stoffen en gedragingen veroorzaken een forse dopamine ontlading in de hersenen waardoor het individu zich tijdelijk erg prettig voelt, maar zodra het effect uitgewerkt is, ontbrandt een verwoestend verlangen naar herhaling.

Verslaving: oorzaak of gevolg?
Verslavingsgedrag is afhankelijk van de individuele kwetsbaarheid en van de beschikbaarheid van middelen en mogelijkheden om het gedrag waar men aan verslaafd is te uiten. Verslaving komt zelden alleen voor. Een dubbel-diagnose betekent dat verslaving gepaard gaat met andere psychiatrische stoornissen. De relatie tussen deze bijkomende stoornissen en verslaving is nog niet opgehelderd:
• in sommige gevallen is de bijkomende stoornis waarschijnlijk het gevolg is van het verslavingsgedrag: bijvoorbeeld depressie bij alcohol misbruik.
• bij anderen lijkt het dat die stoornis er al was en de drempel naar verslaving verlaagt. Dit geldt bij voorbeeld voor ADHD, posttraumatische stress stoornissen, waarschijnlijk ook autisme spectrum stoornissen en schizofrenie.

Risicofactoren voor verslaving
Maar het ontstaan van verslaving ligt waarschijnlijk nog gecompliceerder. Velen onderschrijven een Kwetsbaarheid - Risico model. Hierbij spelen drie factoren een rol:
1) een erfelijke kwetsbaarheid;
2) traumatische ervaringen op jonge leeftijd;
3) huidige stress.

Deze drie factoren staan niet los van elkaar: de erfelijke belasting betreft naar alle waarschijnlijkheid impulsiviteit als "endofenotype". Het individu heeft moeite met uitstel van bevrediging en zoekt steeds sterkere prikkels. Dit verhoogt op zijn beurt de kans op traumatisering, welke in derde instantie de huidige stress verhoogt. Deze ontwikkelingsspiraal kan uiteindelijk leiden tot verslavingsgedrag. Impulsieve endofenotypes worden gezien in ontwikkelingsspychopathologische beelden als ADHD, autisme spectrum stoornissen, (oppositionele) gedragsstoornissen en ... schizofrenie.

Onderzoek risicofactoren Zwolse Poort
Vanuit de Verslavingspsychiatrie van de Zwolse Poort is in de afgelopen jaren steeds meer belangstelling gegroeid voor deze ontwikkelingspsychopathologische aspecten van verslaving. Dit is belangrijk omdat bij volwassenen met verslaving de behandeling en bijpassende bejegening van hun bijkomende ontwikkelingsstoornis essentieel is voor het welslagen van de behandeling, en cruciaal voor preventie. Bekendheid met de risicovolle voorlopers van verslaving kan vroeg detectie en behandeling van kinderen en adolescenten met een sterk verhoogd risico op verslaving bevorderen.
Bovenstaande overwegingen hebben geleid tot het onderzoeksproject "Verslaving als een Ontwikkelingsstoornis" een samenwerkingsverband tussen de Zwolse Poort - UMCN St. Radboud / Karakter UCN en het AMC /AIAR.

Deelprojecten
Het project "Verslaving als Ontwikkelingsstoornis" kent een aantal deelprojecten.

We zijn begonnen met een retrospectief cohort onderzoek naar ontwikkelingsstoornissen in een opgenomen populatie binnen de Verslavingspsychiatrie. Onze vraagstelling of ontwikkelings-stoornissen als ADHD en autisme spectrum stoornissen hoog prevalent voorkomen werd inderdaad bevestigd: beiden werden vijf tot zes keer vaker gezien bij mensen met verslaving dan in de algemene bevolking.(2) Om echt iets te kunnen zeggen moet je dergelijk onderzoek prospectief herhalen. Vandaar dat we nu bezig zijn met een prospectief gecontroleerd onderzoek waarbij actuele en ontwikkelingsvariabelen van patiënten in de Verslavingspsychiatrie vergeleken worden met die van patiënten in de algemene psychiatrie. Met andere woorden: welke factoren dragen bij aan het extra risico voor verslaving?(3)
Daarnaast vindt een systematisch literatuur onderzoek plaats naar de erfelijke kwetsbaarheid, de neurobiologie van lage dopamine receptoren in het "beloningssysteem", en naar de invloed van vroege mishandeling en misbruik. De bevindingen uit deze studie worden getoetst aan de hand van het Zwolse cohort onderzoek.(1) Daarnaast doen we nog een drietal onderzoeken bij adolescenten.(4,5,6). Deze zijn gericht op vroeg detectie en behandeling. Wij zijn echter ook speciaal geïnteresseerd in jonge meisjes. Ten eerste omdat over hen veel minder bekend is en ten tweede omdat wij vermoeden dat meisjes met ADHD kwetsbaarder zijn voor (sexueel) misbruik en vervolgens verslaving. (5)
Artikel (2) is inmiddels gesubmit en wanneer alles op schema blijft verlopen verwachten we eind dit jaar iets over de gegevens van studie (1) en (3) te kunnen laten zien. Van de overige studies zullen de eerste gegevens in 2009 en 2010 gepubliceerd worden.

1) Substance Use Disorder a Developmental Disorder: a Review of current evidence (Patricia van Wijngaarden-Cremers, Wim van den Brink, Sabine Comes, Take van der Hoek & Rutger Jan van der Gaag)
2) Remarkable Comorbidity: Autism Spectrum Disorders and Substance Use Disorders - An exploratory Study: (Patricia van Wijngaarden-Cremers, Wim van den Brink, Chrisje Couwenbergh, Jildou Heerschop & Rutger Jan van der Gaag)
3) Een Prospectieve gecontroleerde studie van actuele en ontwikkelingsvariabelen van patiënten in de Verslavingspsychiatrie vergeleken met patiënten in de algemene psychiatrie (Patricia van Wijngaarden-Cremers, Wim van den Brink, Sabine Comes, Take van der Hoek & Rutger Jan van der Gaag).
4) ADHD & Cannabis: Atomoxetine trial bij adolescenten (Patricia van Wijngaarden-Cremers, Wim van den Brink, Floor Scheepers, & Rutger Jan van der Gaag).
5) Kwetsbaarheid voor trauma en vroeg drank misbruik bij jonge meisjes (Patricia van Wijngaarden-Cremers, Judit Wolff & Rutger Jan van der Gaag).
6) De effecten van behandeling van Dubbel- Diagnose bij Adolescenten.